1. Vì sao doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn gặp khó khăn khi kinh tế tăng trưởng?
Tăng trưởng kinh tế thường mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp thông qua nhu cầu thị trường, hoạt động đầu tư và sự mở rộng của các ngành kinh tế. Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có đủ nguồn lực để chuyển hóa những cơ hội này thành kết quả kinh doanh.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), khó khăn có thể xuất phát từ hạn chế về dòng tiền, khả năng tiếp cận vốn, nguồn lực nhân sự và năng lực thích ứng với sự thay đổi của thị trường.
Một doanh nghiệp có thể nhận được nhiều đơn hàng hơn nhưng chưa đủ vốn lưu động để triển khai. Một doanh nghiệp khác có sản phẩm tốt nhưng gặp khó khăn khi tiếp cận tín dụng hoặc mở rộng kênh phân phối. Cũng có doanh nghiệp duy trì được hoạt động kinh doanh nhưng chưa theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ và hành vi khách hàng.
Những tình huống này cho thấy tăng trưởng của nền kinh tế và hiệu quả hoạt động của từng doanh nghiệp không phải lúc nào cũng diễn ra đồng đều.
Vấn đề đặt ra không chỉ là thị trường có cơ hội hay không, mà còn là doanh nghiệp có đủ năng lực quản trị để nắm bắt, duy trì và phát triển từ những cơ hội đó hay không.
2. Ba thách thức quản trị lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
2.1. Áp lực dòng tiền: Doanh thu tăng nhưng chưa chắc có đủ tiền để vận hành
Dòng tiền là một trong những yếu tố quyết định khả năng duy trì hoạt động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, khi doanh thu tăng, nhu cầu vốn để phục vụ hoạt động kinh doanh cũng có thể tăng theo.
Để thực hiện một đơn hàng lớn, doanh nghiệp có thể phải mua thêm nguyên vật liệu, tăng hàng tồn kho, bổ sung nhân sự và thanh toán các chi phí vận hành trước khi nhận được tiền từ khách hàng.
Nếu khách hàng thanh toán sau 30, 60 hoặc 90 ngày, doanh nghiệp cần có đủ nguồn lực để tài trợ cho khoảng thời gian chờ thu tiền đó.
Điều này tạo ra một tình huống đáng chú ý: doanh nghiệp có thể ghi nhận doanh thu và lợi nhuận nhưng vẫn thiếu tiền mặt để trả lương, thanh toán nhà cung cấp hoặc tiếp tục triển khai đơn hàng mới.
Vì sao đây là thách thức lớn với SME?
So với doanh nghiệp có nguồn lực tài chính dồi dào, SME thường có ít dư địa hơn để bù đắp những khoảng trống dòng tiền kéo dài. Chỉ một số khoản phải thu lớn bị chậm thanh toán hoặc lượng hàng tồn kho tăng ngoài dự kiến cũng có thể gây áp lực lên khả năng thanh toán.
Đặc biệt, nếu doanh nghiệp chỉ tập trung vào chỉ tiêu doanh thu mà chưa theo dõi sát thời gian thu tiền, tốc độ luân chuyển hàng tồn kho và lịch thanh toán, việc mở rộng kinh doanh có thể làm tăng rủi ro tài chính.
Giải pháp quản trị:
- Lập kế hoạch dòng tiền theo tuần hoặc tháng, dự báo các khoản thu và chi quan trọng.
- Theo dõi công nợ phải thu, xác định thời hạn thanh toán và chủ động nhắc nợ khách hàng.
- Kiểm soát lượng hàng tồn kho, hạn chế vốn bị đọng trong hàng hóa chưa tiêu thụ.
- Đánh giá nhu cầu vốn lưu động trước khi nhận những đơn hàng có giá trị lớn.
- Xây dựng kịch bản dự phòng cho trường hợp doanh thu giảm hoặc khách hàng thanh toán chậm.
Thay vì chỉ đặt câu hỏi “Doanh thu sẽ tăng bao nhiêu?”, nhà quản trị cần trả lời thêm: “Để đạt mức tăng trưởng đó, doanh nghiệp cần bổ sung bao nhiêu vốn và bao lâu mới thu hồi được tiền?”.
2.2. Khả năng tiếp cận vốn: Có cơ hội đầu tư nhưng thiếu nguồn lực để thực hiện
Vốn là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp mở rộng quy mô, đầu tư công nghệ, phát triển sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, khả năng tiếp cận vốn của SME có thể bị hạn chế bởi quy mô tài sản bảo đảm, lịch sử tín dụng, mức độ minh bạch tài chính và khả năng chứng minh hiệu quả của phương án sử dụng vốn.
Đối với tổ chức tín dụng, việc đánh giá một doanh nghiệp không chỉ dừng ở nhu cầu vay mà còn liên quan đến khả năng hoàn trả khoản vay. Vì vậy, doanh nghiệp cần cung cấp thông tin tài chính đáng tin cậy và chứng minh rằng nguồn vốn dự kiến sẽ được sử dụng vào hoạt động có tính khả thi.
Minh bạch tài chính trở thành một năng lực cạnh tranh về vốn
Một số SME vẫn gặp khó khăn khi tách biệt tài chính cá nhân của chủ doanh nghiệp với tài chính của công ty, chuẩn hóa hệ thống sổ sách hoặc theo dõi đầy đủ các khoản thu, chi và công nợ.
Khi dữ liệu chưa đầy đủ, doanh nghiệp khó đánh giá chính xác sức khỏe tài chính của chính mình. Đồng thời, việc chứng minh năng lực hoạt động và khả năng trả nợ với đối tác tài chính cũng trở nên khó khăn hơn.
Ngược lại, hệ thống báo cáo rõ ràng giúp nhà quản trị hiểu doanh nghiệp đang tạo ra lợi nhuận từ đâu, vốn đang nằm ở đâu và những rủi ro nào có thể ảnh hưởng đến khả năng thanh toán.
Giải pháp quản trị:
- Chuẩn hóa sổ sách kế toán và hệ thống báo cáo tài chính.
- Tách biệt tài khoản, dòng tiền cá nhân với dòng tiền doanh nghiệp.
- Theo dõi doanh thu, chi phí, công nợ và dòng tiền theo từng kỳ.
- Xây dựng phương án sử dụng vốn có mục tiêu, ngân sách và thời gian hoàn vốn dự kiến.
- Đánh giá khả năng trả nợ trong cả kịch bản cơ sở và kịch bản bất lợi trước khi vay.
Doanh nghiệp cũng cần phân biệt giữa việc có thể vay được vốn và việc có nên vay vốn. Một khoản vay chỉ thực sự hữu ích khi phù hợp với nhu cầu kinh doanh, khả năng tạo dòng tiền và mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp.
2.3. Cạnh tranh số: Không chỉ cạnh tranh bằng sản phẩm mà còn bằng tốc độ thích ứng
Sự phát triển của thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số đang làm thay đổi cách doanh nghiệp tiếp cận khách hàng.
Trước đây, một cửa hàng có thể chủ yếu cạnh tranh với những đơn vị cùng khu vực. Hiện nay, khách hàng có thể tìm kiếm, so sánh giá, xem đánh giá và mua hàng từ nhiều nhà cung cấp khác nhau chỉ trong thời gian ngắn.
Điều này mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng hơn, nhưng cũng khiến áp lực cạnh tranh trở nên rõ rệt hơn.
Một sản phẩm tốt chưa chắc bảo đảm doanh nghiệp thu hút được khách hàng nếu đối thủ có khả năng tiếp cận đúng đối tượng, phản hồi nhanh hơn hoặc xây dựng trải nghiệm mua hàng thuận tiện hơn.
Bên cạnh đó, việc phụ thuộc quá nhiều vào một nền tảng cũng có thể tạo ra rủi ro. Khi thuật toán phân phối thay đổi, chi phí quảng cáo tăng hoặc lượng truy cập suy giảm, doanh thu của doanh nghiệp có thể bị ảnh hưởng.
Doanh nghiệp SME cần thay đổi như thế nào?
Thay vì chỉ tập trung vào việc đăng sản phẩm hoặc tăng ngân sách quảng cáo, nhà quản trị cần xây dựng hệ thống kinh doanh có khả năng học hỏi từ dữ liệu và thích ứng với thị trường.
Các hướng triển khai có thể bao gồm:
- Xác định rõ nhóm khách hàng mục tiêu và nhu cầu thực tế của họ.
- Theo dõi dữ liệu về lượt tiếp cận, chuyển đổi, giá trị đơn hàng và tỷ lệ khách hàng quay lại.
- Xây dựng cơ sở dữ liệu khách hàng để duy trì mối quan hệ lâu dài.
- Phát triển nhiều kênh tiếp cận khách hàng phù hợp thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một nền tảng.
- Ứng dụng công nghệ và AI vào những công việc phù hợp như tổng hợp dữ liệu, hỗ trợ chăm sóc khách hàng và phân tích hiệu quả hoạt động.
Chuyển đổi số không nhất thiết bắt đầu bằng những khoản đầu tư lớn. Với SME, điều quan trọng là xác định đúng điểm nghẽn trong hoạt động kinh doanh và lựa chọn công cụ có thể giải quyết vấn đề đó với chi phí hợp lý.
3. Doanh nghiệp SME cần làm gì để nâng cao năng lực quản trị?
Ba thách thức trên có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Dòng tiền yếu có thể làm hạn chế khả năng đầu tư; hệ thống tài chính thiếu minh bạch có thể gây khó khăn khi huy động vốn; còn năng lực thích ứng chậm có thể khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội tăng trưởng.
Vì vậy, doanh nghiệp không nên xử lý từng vấn đề một cách riêng lẻ mà cần củng cố hệ thống quản trị tổng thể.
3.1. Quản trị dựa trên dữ liệu thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm
Kinh nghiệm của người điều hành có giá trị, nhưng cần được kết hợp với dữ liệu để giảm sự phụ thuộc vào cảm tính.
Doanh nghiệp nên xác định một bộ chỉ số phù hợp với mô hình kinh doanh, chẳng hạn doanh thu, biên lợi nhuận, dòng tiền thuần, công nợ phải thu, vòng quay hàng tồn kho và chi phí thu hút khách hàng.
Việc theo dõi định kỳ giúp nhà quản trị nhận diện những dấu hiệu bất thường sớm hơn và có cơ sở để điều chỉnh hoạt động.
3.2. Kết nối mục tiêu tăng trưởng với năng lực tài chính
Một kế hoạch tăng trưởng cần được đánh giá đồng thời trên ba phương diện: thị trường có đủ nhu cầu hay không, doanh nghiệp có đủ năng lực vận hành hay không và nguồn lực tài chính có đáp ứng được hay không.
Ví dụ, khi dự kiến mở thêm một cơ sở kinh doanh, doanh nghiệp cần tính toán chi phí đầu tư ban đầu, chi phí vận hành, doanh thu kỳ vọng, thời gian đạt điểm hòa vốn và nhu cầu vốn lưu động.
Kế hoạch cũng nên có kịch bản bất lợi để nhà quản trị xác định mức độ ảnh hưởng nếu doanh thu thấp hơn dự kiến hoặc chi phí tăng.
Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp tránh việc mở rộng chỉ vì nhìn thấy cơ hội mà chưa chuẩn bị đủ nguồn lực để theo đuổi cơ hội đó.
3.3. Nâng cao năng lực của đội ngũ quản lý
Ở nhiều SME, chủ doanh nghiệp phải trực tiếp xử lý nhiều vấn đề từ tài chính, nhân sự đến kinh doanh và vận hành. Khi quy mô tăng lên, cách điều hành phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân có thể trở thành điểm nghẽn.
Doanh nghiệp cần từng bước chuẩn hóa quy trình, phân định trách nhiệm, thiết lập hệ thống báo cáo và nâng cao năng lực của đội ngũ quản lý cấp trung.
Đặc biệt, kiến thức về tài chính doanh nghiệp giúp nhà quản lý không chuyên về kế toán hiểu rõ hơn tác động tài chính của các quyết định vận hành, từ chính sách giá, quản lý tồn kho đến tuyển dụng và đầu tư.
Năng lực quản trị không chỉ giúp doanh nghiệp hạn chế sai sót mà còn tạo nền tảng để mở rộng hoạt động một cách có kiểm soát.
4. Sức khỏe doanh nghiệp không chỉ nằm ở doanh thu và lợi nhuận
Một doanh nghiệp có sức khỏe tốt cần được đánh giá trên nhiều khía cạnh, bao gồm khả năng tạo lợi nhuận, duy trì dòng tiền, quản lý nợ, sử dụng nguồn lực và thích ứng với biến động thị trường.
Doanh thu tăng là tín hiệu tích cực, nhưng cần xem xét doanh thu đó có tạo ra lợi nhuận phù hợp hay không. Lợi nhuận tăng cũng cần đi cùng khả năng thu hồi tiền và đáp ứng các nghĩa vụ thanh toán.
Tương tự, việc huy động thêm vốn chỉ tạo ra giá trị khi doanh nghiệp có phương án sử dụng vốn hợp lý. Đầu tư công nghệ chỉ mang lại lợi ích khi giải quyết được vấn đề thực tế. Mở rộng thị trường chỉ bền vững khi doanh nghiệp có đủ năng lực vận hành để phục vụ khách hàng.
Đây cũng là cách tiếp cận của hoạt động tư vấn và đánh giá sức khỏe doanh nghiệp: không chỉ nhìn vào những kết quả thể hiện trên báo cáo, mà cần xem xét các yếu tố bên trong đang hỗ trợ hay cản trở hiệu quả kinh doanh.
Khi nhận diện được đúng điểm nghẽn, doanh nghiệp mới có thể ưu tiên nguồn lực vào những giải pháp mang lại tác động thiết thực nhất.
5. Nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp cùng iEIT
Trong bối cảnh thị trường thay đổi nhanh, năng lực quản trị ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với khả năng duy trì và phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Viện Đào tạo và Tư vấn doanh nghiệp (iEIT) – Trường Đại học Ngoại Thương cung cấp các chương trình đào tạo và tư vấn dành cho doanh nghiệp, hỗ trợ nhà quản lý củng cố kiến thức và công cụ trong những lĩnh vực như quản trị tài chính, quản trị kinh doanh, xây dựng hệ thống bán hàng và ứng dụng công nghệ vào hoạt động quản lý.
Đối với những doanh nghiệp đang gặp áp lực về dòng tiền, nguồn vốn hoặc hiệu quả vận hành, việc rà soát lại hệ thống quản trị là bước cần thiết để xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng cải thiện phù hợp.
Kết luận
Tăng trưởng kinh tế có thể mở ra nhiều cơ hội, nhưng không tự động bảo đảm rằng mọi doanh nghiệp đều tăng trưởng tương ứng.
Đối với SME, khả năng chuyển hóa cơ hội thành kết quả phụ thuộc đáng kể vào năng lực quản trị dòng tiền, khả năng huy động và sử dụng vốn, cũng như tốc độ thích ứng với sự thay đổi của thị trường.
Thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu tăng doanh thu hoặc mở rộng quy mô, doanh nghiệp cần xây dựng nền tảng quản trị đủ vững để duy trì hoạt động, kiểm soát rủi ro và sử dụng nguồn lực hiệu quả.
Bởi tăng trưởng bền vững không chỉ là khả năng đi nhanh hơn thị trường, mà còn là khả năng phát triển mà không làm suy yếu sức khỏe của chính doanh nghiệp.